Złożenia


Dvanda

Złożenie tworzone najczęściej przez dwa człony połączone spójnikiem ca, stąd jego nazwa dvanda - para. Złożenie występuje zwykle w liczbie mnogiej, a jego rodzaj jest zgodny z rodzajem ostatniego członu. Jeśli złożenie prezentuje pewnego rodzaju jedność pojęciową, wówczas jest rodzaju nijakiego w liczbie pojedynczej. Krótsze słowa w złożeniu znajdują się przed dłuższymi, niekiedy słowo rodzaju żeńskiego w środku złożenia przyjmuje formę męską.

Przykłady:

samaṇā ca brāhmaṇā ca = samaṇabrāhmaṇā - asceci i bramini,

puttā ca dhītaro ca = puttadhītaro - synowie i córki,
devā ca manussā ca = devamanussā - bogowie i ludzie,
narā ca nāriyo ca = naranāriyo - mężczyźni i kobiety, 
cando ca suriyo ca = candosuriyā - księżyc i słońce, 
nāmañ ca rūpañ ca = nāmarūpaṃ - nazwa i forma,
sukhañ ca dukkhañ ca = sukhadukkhaṃ - szczęście i cierpienie, 
mukhañ ca nāsikañ ca = mukhanāsikaṃ - usta i nos,
jarā ca maranañ ca = jarāmaranaṃ - starość i śmierć, 
kusalaṃ ca akusalaṃ ca = kusalākusalaṃ - dobro i zło,
hatthino ca gāvo ca assā ca = hatthigavāssaṃ - słonie, bydło i konie.


Kammadhāraya

Opisowe złożenie, nazywane przymiotnikowym, w którym członem określającym jest najczęściej przymiotnik.

Przykłady:

taruṇo puriso = taruṇapuriso - młody człowiek,

taruṇī kaññā = taruṇakaññā - młoda dziewczyna,
taruṇaṃ phalaṃ = taruṇaphalaṃ - młody owoc,
mahanto puriso = mahāpuriso - wielki człowiek,
mahantī nadī = mahānadī - duża rzeka,
aparo puriso = aparapuriso - inny człowiek,
sabbaṃ dānaṃ = sabbadānaṃ - każdy dar,
sītaṃ udakaṃ = sītodakaṃ - zimna woda,
uṇhaṃ udakaṃ = uṇhodakaṃ - gorąca woda,
kaṇho sappo = kaṇhasappo - czarny wąż,
Sumedho paṇḍito = Sumedhapaṇḍito - mędrzec Sumedha,
saddhā dhanaṃ = saddhādhanaṃ - dar wiary,
sīlaṃ dhanaṃ = sīladhanaṃ - dar moralności,
kūpo udakaṃ = kūpodakaṃ - woda ze studni,
samuddo udakaṃ = samuddodakaṃ - woda z morza.

Przed rzeczownikiem może także występować partykuła negacji na, która zmienia tu swoją formę na a lub an.

Przykłady:

na kusalaṃ = akusalaṃ - zło (nie dobro),
na manusso = amanusso - duch (nie człowiek),
na asso = anasso - muł (nie koń).

W złożeniu przymiotnikowym członem określającym może być także liczebnik. Takie złożenie nosi nazwę digu samāsa. Występuje zwykle w rodzaju nijakim implikując jedność pojęciową.

Przykłady:

eko putto = ekaputto - jeden syn,

tayo bhavā = tibhavā - trzy egzystencje,
catasso disā = catuddisā - cztery strony świata,
dve aṅguliyo = dvaṅgulaṃ - dwa palce,
tayo lokā = tilokaṃ - trzy światy,
pañca sīlāni = pañcasīlaṃ - pięć zasad,
satta ahāmi = sattāhaṃ - tydzień (siedem dni),
cattāri saccāni = catusaccaṃ - cztery prawdy.


Tappurisa

Złożenie przypadkowe, w którym człon określający jest rzeczownikiem w innym przypadku niż mianownik. Rzeczowniki członu określającego najczęściej tracą końcówki przypadkowe.

Przykłady:

gāmaṃ gato = gāmagato - ten, który poszedł do wsi,

araññaṃ gato = araññagato - ten, który poszedł do lasu,
kumbhaṃ kāro = kumbhakāro -  robiący garnki, garncarz,
saccaṃ vādi = saccavādi - mówiący prawdę,

Buddhena desito = Buddhadesito - wygłoszone przez Buddę,

Buddhena bhāsito = Buddhabhāsito - powiedziane przez Buddę,
sukehi āhataṃ = sukāhataṃ - przyniesione przez papugi,
asinā kalaho = asikalaho - walka mieczem,

lokassa hito = lokahito - pożyteczny dla świata,

saṅghassa bhattaṃ = saṅghabhattaṃ - ryż dla sanghi,

rukkhasmā patito = rukkhapatito - ten, który spadł z drzewa,

corasmā bhayaṃ = corabhayaṃ - strach przed złodziejem,
satthu dhammaṃ = satthudhammaṃ - dhamma od nauczyciela,

Buddhassa dhammaṃ = Buddhadhammaṃ - nauka Buddy,

rañño putto = rājaputto - syn króla,
nadiyā tīraṃ = naditīram - brzeg rzeki,

araññe vāso = araññavāso - mieszkający w lesie,
vane caro = vanacaro - chodzący po lesie.


Avyayībhava

Złożenie przysłówkowe, w którym pierwszy człon jest prefiksem (upasagga) lub słowem nieodmiennym (nipāta). Złożenia tego typu zasadniczo są nieodmienne rodzaju nijakiego. Jeśli końcowy rzeczownik kończy się na a lub ā, przyjmuje końcówkę rodzaju nijakiego aṃ. W przeciwnym razie końcowa samogłoska jest zachowana, z wyjątkiem przypadków długich samogłosek, które ulegają skróceniu.

Przykłady:

anu pubba = anupubbaṃ - po kolei, kolejno,

anu ratha = anurathaṃ - za rydwanem,
adhi itthī = adhitthi -  względem kobiety,
anto pāsādaṃ = antopāsādaṃ - w pałacu,
upa gaṅgā = upagaṅgaṃ - nad rzeką (nad Gangesem),
upa nagaraṃ = upanagaraṃ - blisko miasta,
yathā bala = yathābalaṃ - według siły,
yathā kama = yathākamaṃ - według porządku,
yathā vuddha = yathāvuddhaṃ - według starszeństwa,
yathā satti = yathāsatti - według zdolności,
yāva attha = yāvadatthaṃ - jak sobie życzy, tyle ile chce,
yāva jīva = yāvajīvaṃ - tak długo ile życie trwa,
pacchā bhatta = pacchābhattaṃ - po posiłku, tj. po południu.


Bahubbīhi

Złożenie składające się z dwóch lub więcej członów,  tworzących wyrażenie o nowym znaczeniu, innym niż oddzielne znaczenia jego elementów. Złożenie używane jest w roli przymiotnika określającego rzeczownik. Dlatego musi być z nim zgodne w rodzaju, liczbie i przypadku. Tłumaczenie złożenia zaczyna się od "ten, który..." itd.

Przykłady:

chinna ucięty + hattha ręka = chinnahattho - ten, którego ręce są ucięte, np. chinnahattho puriso - człowiek o uciętych rękach,


āgata który przyszedł + samaṇa mnich = āgatasamaṇo - miejsce, gdzie przyszli mnisi, np. āgatasamaṇo saṇgharāmo - klasztor, do którego przyszli mnisi,


diṭṭho widziany, ujrzany + dhamma nauka = diṭṭhadhammo - ten, który ujrzał dhammę,


diṭṭho widziany, ujrzany + pubba wcześniej = diṭṭhapubbo - ten, który ujrzał wcześniej,


suta usłyszany + pubba wcześniej = sutapubbo - ten, który usłyszał wcześniej,


khīṇa zniszczony + āsavā skazy = khīṇāsavo - ten, który zniszczył skazy,


ni wolny od + taṇhā pragnienie = nittaṇho - ten, który jest wolny od pragnień,


pīta żółty + ambara ubranie =  pītambaro - ten, który ma żółte ubranie, człowiek w żółtej szacie.

 

Złożenia mieszane

Kiedy złożenie jest łączone z pojedynczym słowem lub innym złożeniem, powstaje wówczas złożenie mieszane.

Przykłady:

setaṃ vatthaṃ = setavatthaṃ - białe ubranie,
pituno setavatthaṃ = pitusetavatthaṃ - białe ubranie
ojca,

puttā ca dhītaro ca = puttadhītaro - synowie i córki,
mahantāni gharāni = mahāgharāni - duże domy,
puttadhītarānaṃ mahāgharāni = puttadhītumahāgharāni - duże domy
synów i córek.
 

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz